PLATFORM OUDERENZORG
Voor Praktijkverpleegkundigen & Praktijkondersteuners
Zoek in kennisbank:

Dit artikel delen via:
Zorgprobleem Vrijheidsbeperking
Zorgprobleem Vrijheidsbeperking

Definitie: 

Vrijheidsbeperking is het gedwongen inperken van de bewegingsvrijheid (bij patienten die daarin zelf geen inzicht heeft), veelal bedoeld om letsel (bijvoorbeeld vallen) te voorkomen. Vrijheidsbeperking is onderwerp dat de aandacht heeft van de Inspectie voor de Volksgezondheid. Vrijheidsbeperkende maatregelen, zoals Zweedse banden of bedhekken, gaan in tegen de fundamentele rechten van de mens en grijpen diep in op de fysieke en emotionele levenssfeer. In Nederland mogen vrijheidsbeperkend maatregelen alleen worden opgelegd als er sprake is van een gevaar voor de client, anderen of materiaal. Dit gevaar moet het gevolg zijn van een geestesstoornis. Het gedwongen opnemen en behandelen van patienten is geregeld in de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz). Deze wet is momenteel van kracht in de geestelijke gezondheidszorg, gehandicaptenzorg en ouderenzorg. De Wet Bopz in de gehandicaptenzorg en ouderzorg wordt binnenkort vervangen door de Wet Zorg en dwang. In het wetsvoorstel van Zorg en dwang staan de volgende kwaliteitscriteria voor het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen. De situatie is geanalyseerd. De maatregel/het alternatief is vastgesteld na overleg met client, omgeving, specifieke deskundigen en relevante disciplines. Er is aantoonbaar gezocht naar alternatieven. De maatregelen/de alternatieven voldoen aan de criteria van proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit. Proportionaliteit: de maatregel staat in redelijke verhouding tot het doel van de toepassing. Subsidiariteit: de minst ingrijpende maatregel wordt ingezet. Effectiviteit: het middel moet het beoogde doel bereiken en niet langer duren dan noodzakelijk. Er zijn acties ondernomen om herhaling te voorkomen; de maatregel/het alternatief wordt geevalueerd. Zware maatregelen of maatregelen bij kinderen worden sneller geevalueerd. Er is een rapportage en verantwoording vastgelegd in het zorg- en ondersteuningsplan.

Diagnostiek:

Je spreek in verschillende situaties van vrijheidsbeperking. 

  • Beperking van bewegingsvrijheid. Door bijvoorbeeld isolatie, Zweedse band, verpleegdeken of polsband. Maar ook minder opvallend door bijvoorbeeld een rolstoel op de rem zetten of een (kast)deur sluiten. 
  • Voorschrijven en toedienen van medicijnen die het gedrag beinvloeden, bijvoorbeeld medicijnen die suf maken 
  • Bij gebruik van domotica, bijvoorbeeld een sensor, uitluistersysteem of een camera, die de beweging van een client volgen 
  • Afspraken individueel of voor de hele groep, die het handelen beperken. Denk aan afspraken over telefoneren en internet, afspraken over roken of  over toegang tot de keuken.

Risicofactoren:

Redenen om clienten in hun vrijheid te beperken

De meest gehoorde redenen om een vrijheidsbeperkende maatregel toe te passen.

  • Hoog risico op vallen. 

Door ouderdom neemt het risico op vallen toe, in de gehandicaptenzorg gaat het ook om vallen tijdens epileptische aanvallen. Maar uit onderzoek blijkt dat: 

  1. het vastbinden van clienten juist valrisico verhoogt! Door het vastbinden worden spieren minder gebruikt en vermindert de balans, waardoor het valrisico groter wordt. 
  2. het verminderen van heupgordels niet leidt tot meer valpartijen met ernstig letsel. (Capezuti et al. 20046; CBO 20047). Het risico op ernstig letsel wordt overschat. Het risico bij clienten die veel vallen (en dus een groot risico lopen te worden vastgebonden) is juist lager dan bij clienten die weinig vallen.  
  3. er zijn betere maatregelen om vallen te voorkomen. Zie hiervoor het thema Valpreventie. 
  • Onrust 
  • Weglopen, dwalen en bewegingsdrang. 
  • Agressie 
  • Agressie naar zichzelf (automutileren), naar anderen (andere clienten of medewerkers) en/of de omgeving (materialen, dingen kapot maken ). 
  • Ander probleemgedrag

Bijvoorbeeld roepen, overeten, dwangmatig gedrag zoals tikken en bonken, smeren met ontlasting of een verstoord dag- en nachtritme.

Gevolgen van vrijheidsbeperking:

Vrijheidsbeperkende maatregelen kunnen zeer heftig zijn voor de client. Vooral het gebruik van fixerende maatregelen, zoals een onrustband, hebben negatieve gevolgen, zoals:

  • meer onrust (zoals verzet tegen de vrijheidsbeperking); Meer gedragbeinvloedende medicatie (psychofarmaca) om deze onrust weg te nemen en dus meer bijwerkingen. 
  • achteruitgang mobiliteit en verhoogde kans op vallen; Door de vrijheidsbeperking krijgt de client minder beweging en verliest hierdoor spiermassa en lenigheid. Het valrisico neemt hierdoor toe. 
  • meer incontinentie; de client kan niet zelf naar het toilet en ook met hulp neemt de toiletgang meer tijd in beslag. 
  • meer kans op decubitus, verzitten of verliggen gaat moeilijk door een Zweedse band (of fixatie in een houding). De client ligt dus lang in dezelfde houding, waardoor de kans op doorligwonden toeneemt. 
  • letsel door het verkeerd gebruik van de fixatie/Zweedse band
  • In 2008 vielen zeven doden door ophanging in de Zweedse band nadat deze niet strak genoeg was vastgemaakt. 
  • psychische klachten zoals angst en depressie

Lichamelijke passiviteit leidt tot forse achteruitgang van het denkvermogen, het slaap-waakritme en de stemming van clienten

Nodig voor het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen; een aantal zaken op een rij

  • bewustwording; verandering van cultuur
  • scholing
  • bouwkundige aanpassingen
  • aanpassingen zoals een verlaagd bed
  • multidisciplinaire inzet
  • acceptatie van risico op vallen
  • activiteitenbegeleiding
  • rustig /tactvol omgaan met de oudere
  • inzet van technologische toepassingen

Adviezen voor de praktijkverpleegkundige:

  • let op signalen van verzet bij vrijheidsbeperking
  • regelmatig evalueren van vrijheidbeperkende maatregelen
  • maak het onderwerp bespreekbaar bij de behandelaar en zoek samen naar alternatieven; aansluiten op de belevingswereld van de oudere
  • bespreek de eventuele risico's met de client en familie
  • geef (of organiseer) uitleg aan familie en scholing aan medewerkers
  • maak gebruik van het  Stappenplan voor de inzet van vrijheidsbeperkende maatregelen 

Stap 1. Constateren van gevaar of risico 

Stap 2. Voorbereiden van een besluit 

Stap 3. Toestemming vragen aan de client/vertegenwoordiger

Stap 4. Toepassen van de gekozen interventie (arts is verantwoordelijk)

Stap 5. Evaluatie 

Literatuur:

 



 
Dwang in de zorg
Vrijheidsbeperkende maatregelen
Werkboek leven in vrijheid: Vilans
Contactgegevens
platformouderenzorg@pvkpoh.nl
ACADEMIC JOURNALS ®
Copyright | Disclaimer