PLATFORM OUDERENZORG
Voor Praktijkverpleegkundigen & Praktijkondersteuners
Zoek in kennisbank:

Dit artikel delen via:
Zorgprobleem Problematisch alcoholgebruik
Zorgprobleem Problematisch alcoholgebruik

Definitie:

"Is het drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat verhindert dat bestaande problemen adequaat worden aangepakt. De geconsumeerde hoeveelheid alcohol is niet leidend voor de diagnose". In de afgelopen tien jaar is de alcoholproblematiek onder ouderen vrijwel verdubbeld en groeit daarmee explosief. Bij vrouwen is deze stijging nog groter. Van de bij de verslavings- zorg ingeschreven alcoholcliënten met een leeftijd van 55 jaar of ouder is bijna een derde vrouw. Alcoholgebruik is steeds normaler geworden. Door verschillende externe factoren, zoals stoppen met werken, verlies van een partner of een andere woonsituatie doen ervoor zorgen dat ouderen sneller naar de alcohol grijpen. Daarbij komt dat ouderen steeds meer te besteden hebben en mobieler zijn dan vroeger. In de aanmeldingscijfers in de verslavingszorg is ook duidelijk zichtbaar dat er steeds meer signalen zijn van alcohol-problematiek bij ouderen. Zo was 10 jaar geleden 13% van de alcoholcliënten ouder dan 55 jaar, inmiddels is dat cijfer gestegen naar 20%. Alcoholgebruik door ouderen kan extra risico's met zich meebrengen. De combinatie van alcohol met medicatie zoals slaap- en kalmeringsmiddelen maakt het gebruik extra risicovol. Daarnaast staan valincidenten in de top 5 van doodoorzaken bij ouderen en is vallen vaak een gevolg van alcoholgebruik. Ouderen zijn gevoeliger voor alcohol dan men op jongere leeftijd is. Dit is te verklaren doordat op latere leeftijd er sprake is van een trager werkende stofwisseling. De afbraak van alcohol gaat langzamer. Herkenning Problematisch alcoholgebruik ontstaat geleidelijk, dat maakt de herkenning van een alcoholprobleem moeilijk. Indirecte signalen zoals niet-verklaarbare, wisselende lichamelijke of psychosociale klachten kunnen hierop wijzen. De symptomen van problematisch alcoholgebruik zijn moeilijk te onderscheiden van normale verouderingskenmerken zoals vertraagd denken en handelen, trillen, woordvindproblemen, maag-darmklachten, vallen, oriëntatieproblemen geheugenproblemen, vermoeidheid, slaapproblemen, evenwichtsproblemen of hypertensie. Ouderen zijn erbij gebaat als huisartsen en praktijkondersteuners alcoholproblemen snel herkennen en laagdrempelige zorg bieden. Bij vermoeden van problematisch alcoholgebruik door eigen signaleringen of die van de omgeving dit benoemen en bespreekbaar maken.

Er is sprake van misbruik als iemand ongeacht de omstandigheden alcohol gebruikt, ook als dit kan lijden tot gevaarlijke situaties of bestaande problemen verergerd.

Belangrijke aanwijzingen:

  • Alcohol nodig hebben voor de gemoedstoestand (o.a. ontspanning, angst overwinnen, zenuwen bedaren);  
  • Niet genoeg hebben aan 1 of 2 glazen, maar dagelijks meer drinken en situaties opzoeken waar alcohol gedronken wordt;
  • Er niet in slagen overdag niet te drinken of helemaal te stoppen;
  • Snel en gulzig drinken, stiekem drinken, vaak naar drank ruiken en kauwgum eten om de dranklucht te verbergen;
  • Ruzie met partner/familieleden (over drank);
  • Verstoorde cognitieve functies zoals vermindering van geheugen en concentratie of gedragsstoornissen;
  • Frequentere infecties;
  • Arteriële hypertensie;
  • Verwaarlozing;
  • Agressie.

Problematisch alcoholgebruik:

Uit onderzoek blijkt dat problematisch alcoholgebruik onder minstens 5% van de ouderen voorkomt. Er zijn een aantal groepen te onderscheiden: 

  • 67% van de mensen dronk al teveel voor hun zestigste levensjaar;
  • De periodieke drinkers, zij drinken bij vlagen teveel en stoppen dan weer;
  • Een kleine groep drinkt als gevolg van een ernstige gebeurtenis zoals het overlijden van bijvoorbeeld partner;
  • 10% van de problemen bij ouderen ontstaan door de leeftijd. Ouderen kunnen van nature minder goed tegen alcohol en passen het gebruik van alcohol niet aan de leeftijd aan. 

Risicofactoren:

Dezelfde hoeveelheid alcohol bij ouderen leidt tot hogere bloedspiegels, lagere tolerantie en snellere intoxicatie. Risico’s die ouderen lopen door problematisch alcoholgebruik kunnen zijn:

  • Verhoogd valrisico;
  • Alcohol en medicatie, alcohol kan de werking van medicatie versterken en/of verstoren;
  • Sociaal isolement;
  • Niet geplande ziekenhuisopname;
  • Niet zelfstandig wonen;
  • Cognitiestoornissen;
  • Leverfunctiestoornissen;
  • Maagklachten;
  • Slaapproblemen;
  • Verhoogd risico op depressie;
  • Na plotseling stoppen met het drinken van alcohol is er een verhoogd risico op een delier. 

Interventie:

  • Voorlichting: geef uitleg over mogelijk verband tussen gepresenteerde klacht(en) en alcoholgebruik; voor mannen gemiddeld max. 2 eenheden alcohol per dag voor vrouwen één;
  • Voeren van ondersteunende gesprekken en stem dit af op motivatie voor gedragsverandering;
  • Screening afnemen, hiervoor kan gebruik gemaakt worden van de geriatrische versie van de Michigan Alcoholisme Screening. Indien 5 of meer vragen positief beantwoord worden is dat een sterke aanwijzing voor een alcoholprobleem;
  • Lichamelijk onderzoek alleen op indicatie, wel een bloeddrukmeting.
  • Vroegtijdige signalering en hulpverlening zijn goed te implementeren in de eerste lijn, mits de zorgverleners er alert op zijn en goed samenwerken met de tweedelijns ggz-verslavingszorg;
  • Indien nodig medicamenteuze behandeling starten bij problematisch alcohol misbruik;
  • Indien noodzakelijk bij ernstig problematisch alcohol misbruik verwijzing/ consultatie ouderenpsychiatrie/verslavingsinstelling.

Five shot vragenlijst is te gebruiken als screeningsinstrument

Literatuur: 

  • Bovens, R., & Weingart, S. (2011). Vroegsignalering alcohol bij senioren. Verslaving, volume 7, Bohn Stafleu van Loghum. 

 



 
Alcohol de baas
Brijder
Five shot vragenlijst
Mantelzorg Psychiatrie
NHG standaard: Problematisch Alcoholgebruik
Trimbos-instituut
Contactgegevens
platformouderenzorg@pvkpoh.nl
ACADEMIC JOURNALS ®
Copyright | Disclaimer